صفحه اولآثارمقالاتعلوم قرآنی و تفسیریآشنایی با مفاهیم قرآنی (توبه)

آشنایی با مفاهیم قرآنی (توبه)

بسم الله الرحمن الرحیم

اللهم انت الذی فتحت لعبادک بابا الی عفوک سمیته التوبه فقلت توبوا الی الله توبه نصوحا فما عذر من اغفل دخول الباب بعد فتحه

                                                                                                     (مناجات التائبین)

توبه از ابواب رحمت الهی است.بابی که راه عذر را بر بندگان می بندد.اگر بنده عاصی در انجام معصیت،به خاطر غلبه هوا و وسوسه شیطان،معذور باشد،که نیست،در توبه نکردن و عدم عذر خواهی از معصیت خویش هیچ عذری در پیشگاه خداوند متعال نخواهد داشت.در باره توبه در قرآن کریم نکات فروانی مطرح شده است. در ذیل به شمه ای از آنها اشاره   می نماییم:

 

توبه خداوند سبحان و توبه بندگان

 ان الله تواب الرحیم(1)

 برعکس آنچه نوعا تصور می شود که خداوند تنها توبه پذیر است،قرآن کریم خدا را توبه کننده و بلکه تواب معرفی می فرماید و توبه پذیر تنها یک مصداق از توبه پذیری الهی است.

 با این توضیح که:

توبه خدای رحمان  همواره با «علی»متعدی می شود و توبه بنده با «الی»می آید.

تاب الله علی العبد و تاب العبد الی الله

در لغت چنین آمده است:

 تاب العبد الی الله ای رجع عن معصیته الیه،ندم فهو تائب

 تاب الله علی العبد ای غفر له و رجع علیه بفضله فإِنه تواب

 توبه بنده و توبه خدای سبحان هر کدام مصادیقی در قرآن کریم دارد که از جمله آنها موارد زیر است:

 

اول: مصادیق توبه خداوند سبحان


1.بازگشت بر بنده و آماده سازی او برای توبه

قرآن کریم دربراه جنگ تبوک در مورد متخلفین از جهاد می فرماید:

 و علی الثلاثه الذین خلفوا....ثم ناب علیهم لیتوبوا(2)

 و بر آن سه تن که بر جای مانده بودند.....پس خدا بر آنان توبه کرد تا آنها توبه کنند.

 در عبارت شریفه دعا می خوانیم:

 اللهم تب علی حتی اتوب الیک

 خدایا،تو بر من توبه کن،تا من به سوی تو توبه کنم.

 

2.بازگشت به بنده و گذشت از خطای او

 و لو أنهم إذ ظلموا أنفسکم  جاءوک فاستغفروا الله و استغفرلهم الرسول لو جدوا الله توابا رحیما(3)

 و اگر آنان وقتی به خود ستم کردند پیش تو می آمدند و از خدا آمرزش می خواستند و پیامر نیز برای آنان طلب آمرزش

می کرد،قطعا خدا را توبه پذیر مهربان می دانستند.

 با توجه به نکته فوق:

اولاً: توبه خداوند مقدم بر توبه بنده است.

ثانیاً: هر توبه بنده بین دو توبه خداوند رحمان قرار دارد.

توبه اول آماده سازی بنده است برای توبه و توبه دوم خداوند پذیرش توبه بنده است.پس توبه پذیری مصداقی از تواب بودن خدای رحمان است.

 

3.بازگشت بر بنده از سر رحمت و بر طرف ساختن مشکلات وتقدیرات سوء،

چنان که در آیه زیر ملاحضهمی کنید:

 لقد تاب الله علی النبی و المهاجرین و الانصار فی یوم العسره من بعد ما کان یزیغ  قلوب فریق منهم ثم تاب انه بهم رؤف رحیم(4)

 به یقین خدا بر مهاجرین و انصار که در آن ساعت دشوار از او پیروی کردند ببخشود،بعد از آن چیزی که نمانده بود که دل های دسته ای از آنان منحرف شود،باز بر ایشان ببخشود چرا که او به آنان مهربان و رحیم است.

 

4.توبه بر بندگان در تخفیف حکم و کاستن از شدت آن

مانند موارد زیر:

 الف:قرآن کریم در مورد تخفیف حکم روزه و آزاد گزاردن مؤمنین در شب روزه برای بهره وری از آنچه در روز ممنوع است می فرماید:

 علم الله انما کنتم تختانون انفسکم فتاب علیکم و عفا عنکم فالآن یا شروهن......(5)

 خدا می دانست که شما با خودتان نا راستی می کردید،پس بر شما توبه کرد و از شما در گذشت.پس،اکنون [در شب های ماه رمضان می توانید]با آنان همخوابگی کنید.... .

 ب:قرآن کریم درباره برداشتن حکم صدقه برای نجوای با رسول اکرم چنین می فرماید:

 ءاشفقتم ان تقدموا بین یدی نجویکم صدقات فإذ لم لم تفعلوا و تاب الله علیکم فأقیموا الصلاه و آتوا الزکاه و أطیعوا الله و رسوله و الله خبیر بما تعملون(6)

 آیا ترسیدید که پیش از گفتگوی محرمانه خود صدقه ای تقدیم دارید؟و چون نکردید و خدا هم بر شما بخشود،پس نماز را بر پا دارید و زکات را بدهید و از خدا و پیامبر او فرمان ببرید و خدا به آنچه می کنید آگاه است.

 توضیح مطلب به اختصار چنین است:

 برخی از فرصت طلبان خود را به رسول خدا(ص)نزدیک می کردند،تا بدین وسیله اظهار ارادت و نزدیکی نمایند و در چشم مردم از نزدیکان رسول خدا به خساب آیند.قرآن کریم طی فرمانی برای نجوا و خلوت با رسول اکرم(ص) با بیان زیر صدقه ای را مقرر فرمود:

 یا أیها الذین آمنوا إذ ناجیتم الرسول فقدموا بین یدی نجواکم صدقه ذلک حیر لکم و أطهر فإن لم تجدوا فإن الله غفور رحیم(7)

 ای کسانی که ایمان آورید هر گاه با پیامبر[خدا]گفتگوی محرمانه می کنید،پیش از گفتگو ی محرمانه خود،صدقه ای تقدیم بدارید.این[کار]برای شما بهتر و پاکیزه تر است،و اگر چیزی نیافتید،بدانید که خدا آمرزنده مهربان است.

 پس از این فرمان،فقط امیر المؤمنین بود که تنها دینار خود را به ده دینار تبدیل نمود و تا ده روز با پیامبر(ص) نجوا نمود؛با این آزمون الهی،کسانی که هر روز خود را به حضرت نزدیک می کردند ولی بعد از تلاوت این آیه حاضر نشدند با رسول اکرم(ص) نجوا کنند و یا مدعی شدند که دیگر نجوایی ندارند،شناحته و رسوا شدند و پس از آن خدای رحمان با لطف خویش حکم را برداشت.

 البته در متن آیه،صدقه کسانی را که توان پرداخت نداشته اند مستثنی نموده است و می فرماید:فإن لم تجدوا فإن الله غفور رحیم.

 و همچنین در تخفیف حکم درباره میزان قرائت قرآن در نماز می فرماید:

 والله یقدر  الیل و النهار علم ان لن تحصوه فتاب علیکم فاقرؤا ما نیسر من القرآن(8)

 و خداست که شب و روز را اندازه گیری می کند [و]می داند که[شما]هرگز نتوانید آن را به حساب آورید،پس بر شما توبه کرد،[اینک]هر مقدار از قرآن میسر می شود بخوانید.

 توضیح اینکه تا قبل از نزول آیه فوق رسول اکرم(ص) و مسلمانان معدود آن روز قرآن نازل شده و یا بخش زیادی از آن را در نماز خود می خواندند و در این آیه شریفه تخفیفی داده شده است که از این به بعد هر چه

می وتوانید قرآن بخوانید؛و ادامه آیه نیز بر همین مطلب دلالت دارد.

 زیرا می فرماید:

 علم ان سیکون منکم مرضی و آخرون یضربون فی الارض یبتغون من فضل الله و آخرون یقاتلون فی سبیل الله فاقرؤا ما نیسر منه...(9)

 ترجمه:[خدا]می داند که به زودی در میانتان بیمارانی خواهند بود،و[عده ای]دیگر در زمین سفر می کنند[و]در پی روی خدا هستند،و[گروهی]دیگر در راه خدا پیکار می نمایند.پس هر چه از[قرآن]میسر شد تلاوت کنید....

 عبارت فوق بیانگر این است که زمان نزول این آیه تعداد مسلمانان اندک بوده است که کسی از آنان مریض و یا در حال سفر بوده است،و قرآن کریم این امور را برای آنان پیش بینی می نماید و لذا حکم قرائت را تخفیف

 می دهد.

 

5.توبه خداوند بر بندگان در بیان احکام حکیمانه

 قرآن کریم پس از بیان مساولی درباره احکام ازدواج و بحث از عفاف اجتماعی  می فرماید:

 والله یرید ان یتوب علیکم ویرید الذین یتبعون الشهوات ان تمیلاو میلا عظیماً.یرد الله ان یخفف عنکم و خلق الانسان ضعیفا(10)

 و خدا می خواهد بر شما توبه کند و کسانی که از خواسته های[نفسانی]پیروی می کنند می خواهند شما دستخوش انحرافی بزرگ شوید.خدا می خواهد تا بارتان را سبک گرداند و انسان ضعیف آفریده شده است.

   

دوم: بندگان

 توبه بندگان نیز در چند مصداق در قرآن کریم آمده است:

 

1.توبه از خطا

 اعم از این  که خطا گناه باشد یا مکروه شرعی و یا حتی ترک اولی.قرآن کریم می فرماید:

 انما التوبه علی الله  للذین یعلمون السوء بجهاله ثم یتوبون من فریب  فاولئک یتوب الله علیهم  و کان الله علیماً حکیما(11)

 توبه،نزد خداوند تنها برای کسانی است که از روی نادانی مرتکب گناه شده اند،سپس به زودی توبه

می کنند ،اینان هستند که خدا بر آنها توبه می کند و خدا دانای حکیم است.

 

2.بازگشت از سنت های اجتماعی و آداب و رسوم به سوی حکم الله

 در سوره نور پس از بیان احکام حجاب می فرماید:

 و توبوا الی الله جمیعاً آیه المؤمنون لعلکم تفلحون(12)

 و ای مؤمنان،همگی به درگاه خدا توبه کنید،امید که رستگار شوید

 در آیه فوق ظاهراً توبه از گناه مطرح نشده ؛زیرا تازه حکم حجاب بیان شده است و خطای قبل از تزول حکم،گناه  محسوب نمی شود بلکه توبه از سنت ها و آداب و رسوم اجتماعی است و معنای آن چنین

می شود که:پس از نزول حکم الهی،شما که مؤمن به قرآن هستید باید دست از عادات و آدب خویش بردارید و به حکم قرآن گردن نهید.

 

3.توبه از کفر به ایمان و از شرک به اخلاص

 چنان که درباره مشرکین می فرماید:

 فإذا نسلخ الأشهر الحرم فاقتلو المشرکین حیث وجد تموهم و خذوهم و احصروهم وأقعدوا لهم کل مرصد.فإن توبوا و اقاموا الصلوه و اتوا الزکاه فخلوا سبیلهم(13)

 پس چون ماه های حرام سپری شد،مشرکان را هر کجا یافتید بکشید و آنان را دستگیر کنید و به محاصره در آورید و در هر کمینگاهی به کمین آنها بنشینید،پس اگر توبه کردند و نماز بر پا داشتند و زکات دادند راه برای ایشان گشاده گردانید.

 روشن است که توبه ای مشرک انجام دهد توبه زا شرک است به خصوص که پس از مسأله توبه اقامه نماز و پرداخت زکات را مطرح نموده است و تا ایمان حاصل نشود،نماز و زکات قابل طرح نیست.

 آیه پانزدهم همین سوره نیز مطلب را روشن تر می نماید،زیرا توبه مشرکین را موجب برادری یا اهل ایمان

می داند و می دانیم که  تنها مؤمن است که شایستگی چنین برادری را دارد.

 فان تابوا و اقاموا الصلوة واتوا الزکاة فإخوانکم فی الدین(14)

 پس اگر توبه کنند و نماز بر پا دارند و زکات دهند،در این صورت برادران دینی شما می باشند.

 بدیهی است که توبه مشرک در صورتی موجب برادری با مؤمنان خواهد شد که بازگشت به ایمان باشد.

 

 پی نوشت ها

1.توبه/118

2.توبه/118

3.نساء/64

4.توبه/117

5.بقره/187

6.مجادله/13

7.مجادله/12

8.مزمل/20

9.مزمل/20

10.نساء/27و28

11.نساء/17

12.نور/31

13.توبه/5

14.توبه/11

 

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد